Βίγλα- Πισοδέρι- Ανταρτικό- Μικρολίμνη – Καλλιθέα- Πλατύ- Μηλιώνα – Λαιμός – Αγιος Γερμανός – Άγιος Αχίλλειος – Βροντερό – Ψαράδες - Κώτας- Κρυσταλλοπηγή  

Στη θέση Βίγλα, δεκαοχτώ χιλιόμετρα από τη Φλώρινα, στον αυχένα όπου ενώνονται οι οροσειρές του Βέρνου και του Βαρνούντα, βρίσκεται το Χιονοδρομικό Κέντρο Βίγλας Πισοδερίου, από τα πρώτα που λειτούργησαν στην Ελλάδα, σε υψόμετρο 1650 μέτρων.

Το οργανωμένο Χιονοδρομικό Κέντρο, το μοναδικό στην Ελλάδα που βρίσκεται σε Εθνική Οδό, εκτός από το πολύ χιόνι που κρατάει προσφέρει:

• Πίστες διανοιγμένες σε δασώδεις πλαγιές, φυσικά οριοθετημένες από τα δέντρα
• Τέσσερις αναβατήρες, τρεις εναέριους και έναν συρόμενο, τρεις πίστες εγκεκριμένες από τον F.I.S .
• Ορειβατικό- χιονοδρομικό καταφύγιο, ξενώνα, σαλέ, εστιατόρια, καφετέρια, ενοικίαση εξοπλισμού, μαθήματα σκι.
• Το καλοκαίρι, εναλλακτικά, ιππασία και περιπάτους σε μικρές διαδρομές.

 
Δύο χιλιόμετρα μετά το Χιονοδρομικό, γαντζωμένα στην πλαγιά και σε υψόμετρο 1350 μέτρων, βρίσκονται τα σπίτια του Πισοδερίου (εξήντα οχτώ κάτοικοι). Σήμερα στον οικισμό διασώζονται λίγα κτίσματα, που ανάγονται στα τέλη του 19ου με τις αρχές του 20ου αιώνα. Τα περισσότερα από αυτά έχουν σαφείς νεοκλασικές επιρροές, με κεντρικό τμήμα που προεξέχει στην κύρια όψη και καταλήγει σε αέτωμα. Κυρίαρχη θέση κατέχουν το κτίριο της «Μοδέστειου Σχολής» (1904) σήμερα ξενοδοχείο και η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής(1848), χτισμένη πάνω στα ερείπια παλαιότερου ναού (1730). Στο παρεκκλήσι της Αγίας Παρασκευής, τον Άγιο Χαράλαμπο, είχε ταφεί το κεφάλι του Παύλου Μελά. Στο ίδιο συγκρότημα στεγάζεται η Λαογραφική Συλλογή Πισοδερίου, με πολύτιμα εκκλησιαστικά και ιστορικά κειμήλια.
Παλιότερα στον οικισμό υπήρχαν πολλά πυργόσπιτα για την προστασία των κατοίκων λόγω της θέσης του οικισμού, κανένα όμως δε σώζεται σήμερα.

Αξίζει μια μικρή παρέκκλιση από την πορεία για μια επίσκεψη στην «Ιερά Μονή Αγίας Τριάδας» Πισοδερίου (1050), το καθολικό της οποίας αποτελεί μοναδικό στο Νομό δείγμα μονόχωρου δρομικού ναού με τρούλο (18ος αιώνας), που σήμερα συντηρείται από τους Πισοδερίτες και διατηρεί τα παλιά κελιά των μοναχών για διανυκτερεύσεις «ειδικών» ομάδων, όπως ορειβάτες, κυνηγοί, κ.ά.

Μετά το Πισοδέρι, η είσοδος της κοινότητας Ανταρτικού (εκατόν τριάντα πέντε  κάτοικοι).Σε περασμένους καιρούς το Ανταρτικό λειτούργησε ως σταθμός ανάπαυσης των εμπορικών καραβανιών, με πανδοχεία. Προπολεμικά έσφυζε από ζωή με 2000 κατοίκους που στη συνέχεια μετανάστευσαν. Περπατώντας κατά μήκος στο χωριό, ο επισκέπτης συναντά μεγάλο αριθμό πλινθόκτιστων παραδοσιακών κτιρίων, αρκετά από τα οποία είναι τριώροφα αλλά και δείγματα λαϊκού εκλεκτικισμού, που έπονται χρονικά και αποτελούν δείγμα της τελευταίας αναλαμπής πριν την εγκατάλειψη. Αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον παρουσιάζει και η κοιμητηριακή εκκλησία του Αγίου Αθανασίου (1882), τρίκλιτη βασιλική με όμορφο χαγιάτι και περίτεχνη θολοδομία στο εσωτερικό.

Δυτικά και μετά από δύο χιλιόμετρα η διασταύρωση που από δεξιά οδηγεί στο Περβάλι, τον αυχένα από όπου η πρώτη πανοραμική άποψη των δίδυμων λιμνών και όλης της εύφορης κοιλάδας των Πρεσπών, το σύνολο, που αποτελεί τον Εθνικό Δρυμό των Πρεσπών.

Κατηφορίζοντας από το Περβάλι, στρίβοντας αριστερά, ο επισκέπτης περνά από τον μικρό γραφικό οικισμό της Οξιάς (τριάντα κάτοικοι) και λίγο μετά το μικρό ναό της Αγίας Παρασκευής, φθάνει στη Μικρολίμνη (εβδομήντα ένας κάτοικοι) που βρίσκεται στις όχθες της Μικρής Πρέσπας. Πρώτη επαφή και αντίκρισμα λίμνης, με το μικρό νησάκι στη μέση της, το Βιδρονήσι. Με τα πόδια, μια επίσκεψη στον Βιολογικό Σταθμό των Πρεσπών, λίγο έξω από το χωριό σε εκπληκτική θέση και με θέα την αλβανική πλευρά της λίμνης. Την άνοιξη, οι μυρωδιές που αναδίδει η βλάστηση είναι απερίγραπτης ποικιλίας και ομορφιάς.

Επιστροφή στον κύριο οδικό άξονα για τη συνέχεια της γνωριμίας με τον τόπο. Στο πλάι του δρόμου οι Καρυές (εξήντα τέσσερις κάτοικοι) και σε τρία χιλιόμετρα περίπου, στα αριστερά, ο χωματόδρομος που οδηγεί στο ύψωμα «Κάλε» για μια διαφορετική οπτική του τοπίου. Περνώντας μέσα από τον Λευκώνα (εκατόν πενήντα πέντε  κάτοικοι), ο περιηγητής φθάνει στην Καλλιθέα (εκατόν εξήντα κάτοικοι), όπου βρίσκεται το «Άσυλο Βαλκάνιων Ποιητών», φορέας φιλοξενίας, εκδηλώσεων και εκδόσεων που αφορούν στην ποίηση. Αξίζει, μια επίσκεψη και στον ταπεινό, όμορφο και υποδειγματικά ενταγμένο στο ανάγλυφο του εδάφους ναό του Αγίου Αθανασίου, που βρίσκεται ένα χιλιόμετρο βορειοδυτικά του οικισμού.

Από την Καλλιθέα στο Πλατύ (εκατόν οχτώ κάτοικοι) όπου μπορεί κανείς να επισκεφθεί, αφού βέβαια αναζητήσει το κλειδί από τους κατοίκους, το μικρό εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου (1591) με το εσωτερικό του κατάγραφο.
Μέσα στον Εθνικό Δρυμό πάντα και επόμενος σταθμός λίγο πριν το Λαιμό (διακόσιοι ενενήντα εννιά κάτοικοι) είναι η εγκαταλειμμένη Μηλιώνα (ένας κάτοικος)  στην οποία είναι αισθητή η παλιά δυναμική της περιοχής και οι συνέπειες του εμφυλίου. Ο Λαιμός είναι κεφαλοχώρι και έδρα του Δήμου Πρεσπών. Το τελευταίο χωριό προς την κατεύθυνση αυτή είναι ο Άγιος Γερμανός (εκατόν δεκαέξι κάτοικοι), οικισμός που πρόκειται να κηρυχθεί παραδοσιακός. Στο χωριό υπάρχει μεγάλη ποικιλία ενδιαφερόντων κτισμάτων, που κυρίαρχο στοιχείο έχουν τον μεγάλο ημιυπαίθριο χώρο, το χαγιάτι. Στην πλατεία του χωριού βρίσκεται ο εκπληκτικός ναός του Αγίου Γερμανού (τέλη 10ου αιώνα), σταυροειδής, τετράστηλος εγγεγραμμένος, στη δυτική πλευρά του οποίου και σε επαφή έχει χτιστεί ο νέος ομώνυμος ναός. Στην πλατεία, σε πρόσφατα αποκατεστημένο κτίριο, στεγάζεται η Βυζαντινή Συλλογή Πρεσπών, με βυζαντινά και μεταβυζαντινά ευρήματα-εκθέματα της περιοχής. Το κτίριο εμφανίζει ξεχωριστό ενδιαφέρον για τον αρχιτεκτονικό του τύπο.

Λίγο πιο πάνω από το κέντρο του χωριού, εδρεύει η Εταιρία Προστασίας Πρεσπών, η οποία αναπτύσσει δράσεις και προγράμματα έρευνας, προστασίας και διαχείρισης της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς των Πρεσπών. Λειτουργούν επίσης θεματικά κέντρα πληροφόρησης. Εδώ ιδρύθηκε (1984) και λειτουργεί ο πρώτος Αγροτουριστικός Συνεταιρισμός Γυναικών του Νομού και ο τρίτος στην Ελλάδα.

Από τον Άγιο Γερμανό ξεκινά και η ενδιαφέρουσα και άγνωστη για τους πολλούς διαδρομή που οδηγεί στον Ακρίτα και διασχίζει από δυτικά προς ανατολικά τον ορεινό όγκο του Βαρνούντα. Η διαδρομή είναι βατή με αυτοκίνητο 4Χ4, με ποδήλατο βουνού ή με τα πόδια.

Μετά τον Άγιο Γερμανό προορισμός η λωρίδα που χωρίζει τις λίμνες. Στάση στην Κούλα, το σημείο που η Μικρή και η Μεγάλη Πρέσπα επικοινωνούν, με ένα κανάλι.

Η μακρά και πολύωρη εκδρομή μπορεί να συνεχιστεί με επόμενο σταθμό το μοναδικό Άγιο Αχίλλειο (είκοσι οχτώ κάτοικοι). Η επίσκεψή αρχίζει με εξακόσια μέτρα σύγχρονης πλωτής πεζογέφυρας, που συνδέει το νησάκι με την στεριά. Ο οικισμός είναι ένας από τους δύο σε νησιά λίμνης στην Ελλάδα και με τα λιγοστά του σπίτια εναρμονίζεται πλήρως με το φυσικό περιβάλλον. Το νησί στο σύνολό του αποτελεί αρχαιολογικό χώρο, με κορυφαίο μνημείο τη Βασιλική του Αγίου Αχίλλειου, αλλά και πολλά άλλα διάσπαρτα βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία, επισκέψιμα μέσα από διαδρομές, σε ένα πλούσιο και συνάμα γαλήνιο φυσικό περιβάλλον. Στο χώρο μπροστά από τη βασιλική, στα τέλη Αυγούστου, πραγματοποιείται η κεντρική και κορυφαία συναυλία των Διεθνών πλέον Πολιτιστικών Εκδηλώσεων «Πρέσπες».

Οι Πρέσπες δεν τελειώνουν εδώ. Από τον Άγιο Αχίλλειο μπορεί ο επισκέπτης να κατευθυνθεί προς την Πύλη (εκατόν σαράντα τέσσερις κάτοικοι) όπου βρίσκονται τα εντυπωσιακά ερείπια του Ναού του Αγίου Νικολάου (13ος αιώνας), δίπλα στις όχθες. Ο δρόμος που οδηγεί στο ορεινό Βροντερό (εκατόν ογδόντα τρεις κάτοικοι), το μοναδικό χωριό των Πρεσπών που δε «βλέπει» στη λίμνη, περνάει και από τα ερείπια του Πυξού, κατεστραμμένου στα χρόνια του εμφυλίου χωριού, με μοναδικό κτίσμα την άριστα διατηρημένη εκκλησία της Αγίας Παρασκευής (1899) που έχτισε «σπουδαγμένος» μάστορας.

Επιστροφή και λίγο πριν τη Κούλα αριστερά αρχίζει η ανηφόρα για τους Ψαράδες (εκατόν πενήντα οχτώ κάτοικοι), το τελευταίο χωριό, η άκρη της Ελλάδας. Στο ανέβασμα, άλλη μια πανοραμική άποψη, αυτή τη φορά της Μεγάλης Πρέσπας. Το τοπίο που απλώνεται μπροστά δεν έχει σύνορα και φαίνεται η μικρή απόσταση μεταξύ των ελληνικών και των χωριών της Πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας. Στο ψηλότερο σημείο της ανάβασης αξιοπρόσεκτο το εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου, γύρω από το οποίο υπάρχουν σε μοναδική δενδρώδη μορφή τα βουνοκυπάρισσα, γι’ αυτό και η μικρή αυτή περιοχή αποτελεί το δεύτερο πυρήνα του Εθνικού Δρυμού εκτός από τον πρώτο που είναι το σύνολο της Μικρής Πρέσπας.

Στην είσοδο των Ψαράδων, αριστερά βρίσκονται λιβάδια, όπου βόσκουν συνήθως οι μικρόσωμες αγελάδες, που ανήκουν στην σπάνια και προστατευόμενη βραχυκερατική φυλή.

Ο παρόχθιος οικισμός των Ψαράδων έχει χαρακτηριστεί από το 1978 παραδοσιακός και διασώζει μέχρι τις μέρες μας αρκετά παραδοσιακά κτίσματα στο εσωτερικό του και ψηλά προς την περιοχή των δύο εκκλησιών, της Αγίας Παρασκευής και της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (στα 1893 και οι δύο). Στον άλλοτε γραφικό παραλίμνιο δρόμο βρίσκονται συγκεντρωμένες οι ταβέρνες του χωριού, που σερβίρουν τα νόστιμα χαρακτηριστικά ψάρια της λίμνης, από τα δίχτυα των ψαράδων του χωριού. Από την αποβάθρα ξεκινούν οι βάρκες για μια ξενάγηση στις αθέατες ακτές της λίμνης αλλά κυρίως για επίσκεψη στα Ασκηταριά, και τις βραχογραφίες, που απλώνονται σε όλη την ακτογραμμή μέχρι την Αλβανία. Βορειότερα από τα ασκηταριά, σε μικρή σχετικά απόσταση βρίσκεται το σημείο τομής των συνόρων των τριών χωρών, το υγρό τριεθνές.

Εναλλακτική διαδρομή: Αν ο χρόνος ή η κατεύθυνση το επιτρέπει να μην παραλείφθεί μια επίσκεψη στους οικισμούς των Κορεστίων . Η διαδρομή αυτή ξεκινά από το Ανταρτικό, συνεχίζει παράλληλα με το Λαδοπόταμο και τις πηγές του Αλιάκμονα προς το Νότο. Οι οικισμοί που βρίσκονται στην διαδρομή είναι το Τρίγωνο και το Πράσινο, με ελάχιστους σήμερα κατοίκους. Ο Κώτας (πενήντα τρεις κάτοικοι) η παλιά Ρούλια, μετονομάστηκε στην μνήμη του Μακεδονομάχου Καπετάν Κώτα, το σπίτι του οποίου υπάρχει διατηρημένο ως Μουσείο του Μακεδονικού Αγώνα. Το μικρό Βατοχώρι (τριάντα τέσσερις κάτοικοι) στέκει γαλήνιο στο τοπίο και διαθέτει μια αξιόλογη λαογραφική συλλογή, που με μεράκι οργάνωσε και διατηρεί ο Πολιτιστικός Σύλλογος του χωριού. Η Κρυσταλλοπηγή, (εξακόσιοι εξήντα κάτοικοι) αποτελεί το τελευταίο σταθμό πριν το Τελωνείο εξόδου προς Αλβανία. Ανατολικά του χωριού βρίσκεται ο Άγιος Γεώργιος, γύρω από τον οποίο οργανωνόταν ο οικισμός μέχρι τον εμφύλιο. Η τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική (1891) με εξαίρεση το πυργοειδές κωδωνοστάσιο δίνει την εντύπωση αστικού δημόσιου κτιρίου λόγω της οργάνωσης των όψεών του.